Γράφει η Βαλεντίνα Λοϊζίδου, Μέλος Εκτελεστικού Συμβουλίου ΠΟΓΟ, Ταμίας Επαρχιακού Συμβουλίου ΠΟΓΟ Λεμεσού
Η φτώχεια δεν είναι ουδέτερη ως προς το φύλο: οι γυναίκες συχνά βρίσκονται σε μεγαλύτερο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού, λόγω της αλληλεπίδρασης τόσο εργασιακών, κοινωνικών και θεσμικών παραγόντων. Το 2023 σε ευρωπαϊκό επίπεδο, 94.6 εκατομμύρια άνθρωποι βρίσκονταν στο όριο της φτώχειας, και αυτό που παρατηρήθηκε είναι ότι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός επηρεάζει δυσανάλογα τις γυναίκες.
Στην Κύπρο η πρόσφατη Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης (SILC ή ΕΕΣΔ) κατέδειξε έντονες ανισότητες: το 2023 (ως έτος αναφοράς εισοδήματος) το ποσοστό ατόμων που κινδυνεύουν από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό με βάση το φύλο παρουσίαζε το θλιβερό ποσοστό με τις γυναίκες να βρίσκονται στη χειρότερη θέση με 18,5%. Αυτό το ποσοστό αντανακλά τους συστημικούς περιορισμούς και αδυναμίες που εμπερικλείονται τόσο στην αγορά εργασίας όσο και στο κοινωνικό κράτος.
Ένας από τους βασικότερους περιορισμούς που αυξάνει τον κίνδυνο φτώχειας είναι η ούτω καλούμενη μερική “ευέλικτη” απασχόληση και η επισφαλής εργασία. Στην ΕΕ οι γυναίκες αναγκάζονται να εργάζονται πολύ συχνότερα με καθεστώς μερικής απασχόλησης σε σχέση με τους άνδρες λόγω των πολλαπλών τους ρόλων και υποχρεώσεων. Για να αντιληφθεί κανείς τα μεγέθη αρκεί να αναφέρουμε πως για παράδειγμα στο τρίτο τρίμηνο του 2023 το μερίδιο των γυναικών σε μερική απασχόληση στην ΕΕ ήταν περίπου 28% έναντι 8% για τους άνδρες. Η μερική απασχόληση ωστόσο συνδέεται με χαμηλότερα ωριαία εισοδήματα, λιγότερες εισφορές στο ταμείο κοινωνικών ασφαλίσεων και μικρότερη εργασιακή προστασία, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο φτώχειας τώρα και στο μέλλον (χαμηλότερες συντάξεις).
Στην Κύπρο, με το υφιστάμενο σύστημα κοινωνικών εισφορών οι γυναίκες σε μερική απασχόληση ή με διακεκομμένες περιόδους εργασίας καταβάλλουν λιγότερες συνολικές εισφορές στη διάρκεια της ζωής τους. Αυτό μεταφράζεται σε μικρότερες συντάξεις και μεγαλύτερη πιθανότητα φτώχειας στην τρίτη ηλικία — ένα φαινόμενο που ήδη παρατηρείται τόσο διεθνώς όσο και στη χώρα μας. Η συστηματική υποαπασχόληση ή οι διακοπτόμενες καριέρες λόγω φροντίδας εξαρτώμενων παιδών, ηλικιωμένων, ΑΜΕΑ ελλείψει σοβαρών προσβάσιμων κρατικών υποδομών έχουν άμεσες οικονομικές επιπτώσεις.
Οι κοινωνικές επιπτώσεις είναι πολλαπλές:
• Εύθραυστες οικονομίες νοικοκυριών (με τις μονογονεϊκές οικογένειες και τα νοικοκυριά όπου η κύρια φροντίδα εναπόκειται κύρια στις γυναίκες) να αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυνο υλικής δυσπραγίας.
• Διά βίου ανισότητα — μειωμένα δικαιώματα συνταξιοδότησης και χαμηλότερες συντάξεις που αναπαράγουν την οικονομική εξάρτηση και την επισφάλεια σε όλη τη ζωή.
• Κοινωνικός αποκλεισμός και ψυχική υγεία — η αβεβαιότητα εισοδήματος, η υπερφόρτωση φροντίδας και οι περιορισμένες ευκαιρίες στην απασχόληση οδηγούν σε αυξημένο στρες και μειωμένη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή.
Πώς συνδέονται όλα αυτά με την έλλειψη ισότητας; Η οικονομική ανισότητα ανάμεσα στα φύλα δεν είναι απλώς «διαφορά αμοιβών» περιλαμβάνει άνιση κατανομή εργασίας, φροντίδας, περιορισμένη πρόσβαση σε ποιοτικές θέσεις εργασίας, στερεοτυπικές προσδοκίες που ωθούν τις γυναίκες σε τομείς χαμηλότερης αμοιβής, και πολιτικές που δεν επαρκούν για να προστατέψουν τις διακεκομμένες επαγγελματικές διαδρομές. Χωρίς στοχευμένες πολιτικές η έμφυλη φτώχεια θα συνεχίζει αεναώς να αναπαράγεται.
Τι χρειάζεται να αλλάξει στην Κύπρο και διεθνώς; Χρειάζεται η πολιτική βούληση για να θεσπιστούν στρατηγικές που να μειώνουν την επισφαλή εργασία και να ενισχύουν την ισότητα στη φροντίδα. Χρειάζεται αύξηση σε ποσότητα αλλά και ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών και υποδομών φροντίδας, υιοθέτηση φοροασφαλιστικών ρυθμίσεων που να αναγνωρίζουν και να μην “τιμωρούν” τα υποχρεωτικά διαλείμματα καριέρας για ανάληψη καθηκόντων φροντίδας, παροχή κινήτρων για πλήρη και σταθερή απασχόληση των γυναικών, και πολιτικές ενεργούς εργασιακής ένταξης που να στοχεύουν στις πιο ευάλωτες ομάδες.
Οι μεταρρυθμίσεις και οι πολιτικές για ισότητα των φύλων δεν είναι και ούτε πρέπει να αντιμετωπίζονται ως περιττές δαπάνες αλλά ως επένδυση στη μείωση της φτώχειας και στην επιτυχή οικονομική ανάπτυξη ενός κράτους με κοινωνική συνοχή.
Η φτώχεια έχει όντως γυναικείο πρόσωπο όχι λόγω ατομικών επιλογών αλλά λόγω συστημικών ανισοτήτων στην εργασία, στη φροντίδα και στις κοινωνικές παροχές. Η αντιμετώπισή της απαιτεί εμπνευσμένες συνδυασμένες πολιτικές που να δώσουν στις γυναίκες όχι μόνο ίσες αμοιβές και ίσες συντάξεις, αλλά ίση πρόσβαση σε σταθερές θέσεις εργασίας και ισότιμη κατανομή των καθηκόντων φροντίδας.
Με τις επιρροές του απλώνονται από τη «νέα δεξιά» που επιδιώκει την αντικατάσταση της δημόσιας κρατικής κοινωνικής πολιτικής από την οικογένεια και τον εθελοντισμό προτάσσοντας δήθεν τον πλουραλισμό και την αποκέντρωση το μέλλον προβλέπεται ζοφερό.
Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές με την συρρίκνωση των κοινωνικών δικαιωμάτων και την ταυτόχρονη ενίσχυση της κοινωνικής ευθύνης των ατόμων, τον περιορισμό των δημόσιων κοινωνικών δαπανών και την εγκατάλειψη του καθολικού χαρακτήρα των κοινωνικών παροχών κάθε άλλο παρά επιλύουν το πρόβλημα. Αντίθετα, διαιωνίζουν την φτωχοποίση των γυναικών ιδιαίτερα των χαμηλών εισοδηματικών στρωμάτων αλλά και άλλων ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, τοποθετώντας τες σε ενα ατέρμονο κύκλο όπου να μην μπορούν να επιτύχουν ουσιαστική χειραφέτηση ή/και να επιβιώσουν χωρίς κοινωνική ή άλλη βοήθεια.
Ενόψει του 15ου Παγκύπριου Συνεδρίου μας, το Γυναικείο Κίνημα ΠΟΓΟ ανανεώνει τη δέσμευση του να συνεχίσουμε τον αγώνα για τη διεύρυνση των κατακτήσεων των γυναικών μέχρι την επίτευξη της πλήρους και ουσιαστικής ισότητας των φύλων.