Γράφει η Γεωργία Ζήνωνος, Διευθύντρια Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης – Μέλος Γενικού Συμβουλίου ΠΟΓΟ και Τοπικού Κινήματος ΠΟΓΟ Γερίου
Από τα πρώτα κιόλας χρόνια της ζωής τους, τα παιδιά εκτίθενται σε ένα σύνολο κοινωνικών μηνυμάτων που καθορίζουν —άλλοτε φανερά και άλλοτε υποσυνείδητα— το τι «ταιριάζει» να κάνουν, να φορούν ή να παίζουν, ανάλογα με το φύλο τους. Τα παιχνίδια, ως σημαντικό μέσο κοινωνικοποίησης, δεν αποτελούν απλώς πηγή διασκέδασης, αλλά εργαλείο μέσα από το οποίο τα παιδιά μαθαίνουν ρόλους, συμπεριφορές και προσδοκίες. Ο έμφυλος διαχωρισμός των παιχνιδιών, λοιπόν, δεν είναι μια απλή εμπορική πρακτική· είναι μηχανισμός αναπαραγωγής έμφυλων στερεοτύπων που επηρεάζουν βαθιά τη διαμόρφωση της ταυτότητας και των αντιλήψεων των παιδιών.
Η διάκριση των παιχνιδιών ανά φύλο – «παιχνίδια για αγόρια» και «παιχνίδια για κορίτσια» – είναι μια πραγματικότητα που, αν και έχει μειωθεί σε σύγκριση με το παρελθόν, εξακολουθεί να κυριαρχεί τόσο στη βιομηχανία παιχνιδιών όσο και στη συνείδηση των ενηλίκων. Τα καταστήματα παιχνιδιών, οι διαφημίσεις και οι συσκευασίες παρουσιάζουν ξεκάθαρα δύο διαφορετικούς κόσμους: από τη μία τα ροζ ράφια με κούκλες, κουζινικά, νεράιδες και είδη περιποίησης, και από την άλλη τα μπλε ράφια με αυτοκίνητα, όπλα, ρομπότ και κατασκευές.
Αυτή η χρωματική και θεματική διάκριση δεν είναι τυχαία. Εξυπηρετεί μια βαθύτερη κοινωνική αναπαράσταση: τα κορίτσια «προετοιμάζονται» για ρόλους φροντίδας, ομορφιάς και συναισθηματικής έκφρασης, ενώ τα αγόρια ενθαρρύνονται να αναπτύξουν δεξιότητες δύναμης, επιβολής και λογικής. Έτσι, μέσα από το παιχνίδι, το παιδί μαθαίνει τι «πρέπει» να είναι και τι «δεν πρέπει» να είναι σύμφωνα με τις κοινωνικές προσδοκίες του φύλου του.
Η κοινωνικοποίηση των παιδιών ξεκινά πολύ νωρίς. Οι γονείς, συχνά χωρίς πρόθεση, συμβάλλουν σε αυτή τη διαδικασία. Δωρίζουν ροζ παιχνίδια σε κορίτσια και μπλε σε αγόρια, αγοράζουν κούκλες για τη μικρή και μπάλες ή αυτοκινητάκια για τον μικρό, καθοδηγούμενοι από στερεότυπα που έχουν και οι ίδιοι εσωτερικεύσει. Ακόμη και τα λόγια που συνοδεύουν το παιχνίδι («τα κορίτσια παίζουν ήσυχα», «τα αγόρια δεν παίζουν με κουζίνες») διαμορφώνουν την αυτοεικόνα του παιδιού και το περιορίζουν μέσα σε καλούπια συμπεριφοράς.
Οι διαφημίσεις ενισχύουν αυτή την εικόνα προβάλλοντας τα κορίτσια ως «μικρές πριγκίπισσες» που νοιάζονται για την εμφάνισή τους ή φροντίζουν μωρά, ενώ τα αγόρια παρουσιάζονται ως «μικροί ήρωες» που δρουν, κατασκευάζουν, πολεμούν και ανακαλύπτουν. Με αυτόν τον τρόπο, το παιχνίδι γίνεται φορέας κοινωνικών αξιών που διαμορφώνουν αντιλήψεις για τη θέση του κάθε φύλου στον κόσμο.
Ο έμφυλος διαχωρισμός των παιχνιδιών δεν είναι αθώος. Επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών σε πολλαπλά επίπεδα. Περιορίζει τις εμπειρίες τους, τις δεξιότητες που καλλιεργούν και τις προσδοκίες που αναπτύσσουν για τον εαυτό τους και τους άλλους.
Τα κορίτσια που ενθαρρύνονται να παίζουν με κούκλες και κουζινικά μπορεί να αναπτύσσουν περισσότερο την ενσυναίσθηση και τη φροντίδα, αλλά συχνά στερούνται ευκαιριών για να καλλιεργήσουν δεξιότητες λογικής, επίλυσης προβλημάτων ή τεχνολογικής δημιουργικότητας. Αντίστοιχα, τα αγόρια που περιορίζονται σε παιχνίδια δράσης ή κατασκευών ενδέχεται να δυσκολευτούν να εκφράσουν συναισθήματα, να συνεργαστούν ή να ασχοληθούν με δραστηριότητες που απαιτούν φροντίδα και ευαισθησία.
Μεγαλώνοντας, τα παιδιά μεταφέρουν αυτές τις αντιλήψεις στις επιλογές σπουδών και επαγγελμάτων. Δεν είναι τυχαίο ότι τα επαγγέλματα που σχετίζονται με την τεχνολογία, τη μηχανική και τις επιστήμες προσελκύουν κυρίως άντρες, ενώ εκείνα που αφορούν τη φροντίδα, την εκπαίδευση ή την αισθητική εξακολουθούν να θεωρούνται «γυναικεία».
Η οικογένεια και το σχολείο έχουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση μιας πιο ισότιμης κουλτούρας παιχνιδιού. Οι γονείς μπορούν να ενθαρρύνουν τα παιδιά να επιλέγουν ελεύθερα ό,τι τους αρέσει, χωρίς να ανησυχούν για το αν «ταιριάζει» στο φύλο τους. Ένα κορίτσι μπορεί να αγαπά τα LEGO και τα παιχνίδια στρατηγικής, όπως ένα αγόρι μπορεί να απολαμβάνει να φροντίζει κούκλες ή να παίζει «μαγειρική».
Το σχολείο, από την πλευρά του, μπορεί να συμβάλει με δραστηριότητες που προωθούν τη συνεργασία, τη φαντασία και την αποδοχή της διαφορετικότητας. Οι εκπαιδευτικοί, μέσα από συζητήσεις, θεατρικό παιχνίδι και βιωματικές δραστηριότητες, μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν ότι οι ικανότητες και τα ενδιαφέροντα δεν έχουν φύλο.
Η βιομηχανία παιχνιδιών και τα μέσα ενημέρωσης φέρουν επίσης ευθύνη για την αναπαραγωγή ή την ανατροπή των στερεοτύπων. Τα τελευταία χρόνια, κάποιες εταιρείες προσπαθούν να προωθήσουν ουδέτερα ως προς το φύλο παιχνίδια ή να παρουσιάσουν διαφορετικά πρότυπα: κούκλες επιστήμονες, αγόρια που παίζουν ρόλους φροντίδας, κορίτσια που κατασκευάζουν ή ανακαλύπτουν. Αυτές οι πρωτοβουλίες αποτελούν θετικά βήματα προς μια πιο ισότιμη εκπροσώπηση.
Ωστόσο, η εμπορική λογική εξακολουθεί να στηρίζεται συχνά στον διαχωρισμό, γιατί αυτός δημιουργεί δύο ξεχωριστές αγορές και αυξάνει τα κέρδη. Επομένως, η αλλαγή δεν μπορεί να προέλθει μόνο από τις εταιρείες, αλλά χρειάζεται κοινωνική πίεση, ενημέρωση και κριτική στάση από γονείς και εκπαιδευτικούς.
Το παιχνίδι έχει τεράστια δύναμη: μπορεί να διαμορφώσει χαρακτήρες, να καλλιεργήσει αξίες και να ανοίξει ορίζοντες. Αν το αντιμετωπίσουμε ως εργαλείο ελευθερίας και όχι περιορισμού, τότε μπορεί να γίνει όχημα για μια κοινωνία χωρίς στερεότυπα.
Η αποδόμηση των έμφυλων διαχωρισμών στα παιχνίδια δεν σημαίνει ότι όλα τα παιδιά πρέπει να παίζουν με τα ίδια πράγματα, αλλά ότι πρέπει να έχουν το δικαίωμα να επιλέγουν χωρίς προκαταλήψεις. Όταν ένα παιδί νιώθει ελεύθερο να εκφράσει τα ενδιαφέροντά του, ανεξάρτητα από το φύλο του, τότε το παιχνίδι γίνεται πραγματικά δημιουργικό και απελευθερωτικό.
Ο δρόμος προς την ισότητα των φύλων ξεκινά από τα παιδικά χρόνια, μέσα από τα πιο απλά και καθημερινά πράγματα — ακόμη και μέσα από ένα παιχνίδι. Ο τρόπος που επιλέγουμε, προσφέρουμε και μιλάμε για τα παιχνίδια στα παιδιά είναι καθρέφτης των κοινωνικών αντιλήψεων που θέλουμε να τους μεταδώσουμε. Αν θέλουμε ένα μέλλον όπου τα παιδιά θα ονειρεύονται και θα δημιουργούν χωρίς περιορισμούς, πρέπει να τους επιτρέψουμε να παίζουν χωρίς σύνορα.