Γράφει η Ιωάννα Μιχαήλ, Εκπαιδευτικός – Μέλος Τοπικού Κινήματος ΠΟΓΟ Κιτίου
Παρά τα σημαντικά βήματα που έχουν γίνει προς την ισότητα, η κυπριακή κοινωνία του 2025 συνεχίζει να κουβαλά στις πλάτες της τα βαρίδια των έμφυλων στερεοτύπων. Οι παλιοί ρόλοι του «άνδρα-κουβαλητή» και της «γυναίκας-νοικοκυράς» μπορεί να έχουν ξεθωριάσει, αλλά δεν έχουν εκλείψει· ανανεώνονται μέσα από νέες μορφές ανισότητας, πιο ύπουλες και πιο κανονικοποιημένες. Οι κοινωνικές προσδοκίες για το τι “πρέπει” να είναι ή να κάνει κάθε φύλο εξακολουθούν να διαμορφώνουν τη ζωή μας, ενισχυμένες από εκπαιδευτικά συστήματα και μέσα ενημέρωσης που, αντί να αποδομούν τις προκαταλήψεις, συχνά τις αναπαράγουν — από τις σχολικές αίθουσες μέχρι τις τηλεοπτικές οθόνες.
Σχολεία ως Φορείς αναπαραγωγής Στερεοτύπων
Το σχολείο, θεωρητικά, θα έπρεπε να είναι ο πρώτος θεσμός που καλλιεργεί την ισότητα και το σεβασμό στη διαφορετικότητα. Στην πράξη, όμως, εξακολουθεί συχνά να λειτουργεί ως φορέας αναπαραγωγής των ίδιων παλιών αντιλήψεων. Από τα σχολικά εγχειρίδια που εξακολουθούν να παρουσιάζουν τα κορίτσια ως “νοικοκυρές” και τα αγόρια ως “επιστήμονες”, μέχρι τη στάση ορισμένων εκπαιδευτικών που — συνειδητά ή ασυνείδητα — ενισχύουν στερεοτυπικές προσδοκίες, το σχολείο παραμένει ένας χώρος όπου η έμφυλη ανισότητα δεν αμφισβητείται όσο θα έπρεπε.
Ακόμη και στις επιλογές μαθημάτων ή σπουδών, τα στερεότυπα συνεχίζουν να καθοδηγούν τις αποφάσεις. Τα αγόρια ενθαρρύνονται να στραφούν προς τις θετικές επιστήμες και την τεχνολογία, ενώ τα κορίτσια “ταιριάζουν” περισσότερο — όπως συχνά ακούγεται — στην παιδαγωγική, στην υγεία ή στις τέχνες. Ναι, υπάρχει πρόοδος· ολοένα και περισσότερα κορίτσια σπάνε τα όρια και ακολουθούν επαγγέλματα που θεωρούνταν “αντρικά”. Όμως η κοινωνική προσδοκία δεν έχει ακόμη ξεριζωθεί.
Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι και η απουσία συστηματικής εκπαίδευσης γύρω από τα ζητήματα φύλου. Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση — όπου εφαρμόζεται — παραμένει αποσπασματική και περιορίζεται σε βιολογικές πληροφορίες, αποφεύγοντας τα ουσιαστικά θέματα: τη συναίνεση, τον σεβασμό, τη διαφορετικότητα, την ισότητα. Έτσι, η νέα γενιά μεγαλώνει σε ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον που σπάνια της δίνει τα εργαλεία να αποδομήσει τις προκαταλήψεις που κληρονομεί, αφήνοντάς την να αναπαράγει, άθελά της, τις ίδιες κοινωνικές αδικίες.
Τα ΜΜΕ και η βιομηχανία της εικόνας
Αν το σχολείο διαμορφώνει το βλέμμα μας, τα ΜΜΕ το κατευθύνουν. Η κυπριακή τηλεόραση και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνεχίζουν να προβάλλουν εικόνες και αφηγήσεις που συντηρούν μια βαθιά ανδροκεντρική κουλτούρα.
Οι γυναίκες στις ειδήσεις εμφανίζονται δυσανάλογα λιγότερο σε ρόλους ειδικών ή σχολιαστριών, και συχνά αξιολογούνται για την εμφάνισή τους περισσότερο απ’ ό,τι για τη γνώση τους. Στις ψυχαγωγικές εκπομπές, τα στερεότυπα παρουσιάζονται ως «χιούμορ», με σεξιστικά αστεία να περνούν απαρατήρητα. Οι διαφημίσεις εξακολουθούν να χρησιμοποιούν το γυναικείο σώμα ως αντικείμενο προσοχής, ενώ προωθούν την εικόνα της “τέλειας” γυναίκας: όμορφη, αδύνατη, διαθέσιμη.
Τα κοινωνικά δίκτυα, από την άλλη, έχουν διπλή όψη. Από τη μία, αποτελούν εργαλείο ενδυνάμωσης — επιτρέπουν σε φεμινιστικές φωνές, όπως αυτές της ΠΟΓΟ και πολλών νεότερων ακτιβιστριών, να ακουστούν δυνατά. Από την άλλη, είναι και χώρος όπου η σεξιστική ρητορική και η έμφυλη βία, κυρίως διαδικτυακή, εκφράζονται με απίστευτη ευκολία. Οι γυναίκες που τολμούν να μιλήσουν δημόσια δέχονται συχνά επιθέσεις, εξευτελισμούς και απειλές. Το φαινόμενο του online μισογυνισμού έχει λάβει διαστάσεις που κανένας θεσμός δεν έχει ακόμη αντιμετωπίσει ουσιαστικά.
Πολιτεία και κοινωνία: ποιος αλλάζει πρώτος;
Η κυπριακή πολιτεία έχει πράγματι κάνει κάποια βήματα: νομοθεσίες για τη βία κατά των γυναικών, για την ίση αμοιβή, για τη σεξουαλική παρενόχληση. Ωστόσο, η ουσία βρίσκεται αλλού — στην κοινωνική νοοτροπία. Δεν αρκούν οι νόμοι αν τα στερεότυπα επιβιώνουν μέσα στα σπίτια, στα σχολεία, στα ΜΜΕ και στα κόμματα.
Η παρουσία γυναικών στην πολιτική παραμένει περιορισμένη. Το 2025, μόνο ένα μικρό ποσοστό των βουλευτών και υπουργών είναι γυναίκες, ενώ η εκπροσώπησή τους στα κόμματα εξαρτάται συχνά από «ποσοστώσεις» και όχι από πραγματική ενίσχυση της συμμετοχής. Οι φωνές που μιλούν ανοιχτά για τα έμφυλα ζητήματα συχνά κατηγορούνται για “υπερβολή” ή “φεμινιστική εμμονή”.
Αλλά η φεμινιστική ματιά δεν είναι πολυτέλεια· είναι εργαλείο κοινωνικής δικαιοσύνης. Χωρίς αυτήν, δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική δημοκρατία. Η ΠΟΓΟ, μέσα από τη δράση της, υπενθυμίζει ότι η ισότητα των φύλων δεν είναι απλώς θέμα “γυναικών”, αλλά θεμελιώδης δείκτης προόδου για ολόκληρη την κοινωνία.
Προς μια κοινωνία χωρίς στερεότυπα
Η αλλαγή ξεκινά από την εκπαίδευση και τη δημόσια σφαίρα. Για να αλλάξει αυτή η πραγματικότητα, χρειάζεται μια ριζική αναθεώρηση του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε την εκπαίδευση. Η ισότητα των φύλων πρέπει να ενταχθεί ουσιαστικά στο αναλυτικό πρόγραμμα, όχι ως αποσπασματική δράση, αλλά ως βασικός άξονας παιδαγωγικής πολιτικής. Τα σχολικά βιβλία πρέπει να αναθεωρηθούν, ώστε να απελευθερωθούν από σεξιστικά πρότυπα και να προβάλλουν πρότυπα ισότητας και αλληλεγγύης. Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται συνεχή επιμόρφωση σε θέματα φύλου, ενώ τα σχολεία οφείλουν να λειτουργούν ως χώροι δημοκρατίας, συμμετοχής και σεβασμού, όπου κάθε παιδί ενθαρρύνεται να ανακαλύψει τον εαυτό του χωρίς περιορισμούς. Η παιδεία που προάγει την έμφυλη ισότητα δεν είναι πολυτέλεια· είναι προϋπόθεση για μια κοινωνία πραγματικά ελεύθερη και δίκαιη.
Τα ΜΜΕ, από την πλευρά τους, έχουν τεράστια ευθύνη και αντίστοιχη δυνατότητα να διαμορφώνουν συνειδήσεις. Οφείλουν να υιοθετήσουν σαφείς πολιτικές ισότητας: ισότιμη εκπροσώπηση γυναικών σε όλα τα πάνελ και τις συζητήσεις, χρήση μη σεξιστικής γλώσσας και συστηματικό έλεγχο του περιεχομένου των διαφημίσεων, ώστε να μην αναπαράγονται στερεότυπα. Ο Τύπος, η τηλεόραση και οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης μπορούν να γίνουν φορείς αλλαγής, αν επιλέξουν να σπάσουν τα κλισέ και να προβάλλουν διαφορετικά πρότυπα: γυναίκες ηγέτιδες, άνδρες φροντιστές, νέους και νέες που αρνούνται τους περιορισμούς του φύλου.
Η απελευθέρωση από τα έμφυλα στερεότυπα δεν είναι ζήτημα ατομικής “ευαισθησίας”, αλλά συλλογικής ευθύνης. Αν θέλουμε μια Κύπρο πραγματικά δημοκρατική, ειρηνική και δίκαιη, πρέπει να αρχίσουμε από τη ρίζα: από το πώς μιλάμε και πως συμπεριφερόμαστε, από το τι προβάλλουμε και κύρια από το τι μαθαίνουμε στα παιδιά μας.
Η ισότητα δεν είναι ακόμη δεδομένη. Είναι ένας συνεχής αγώνας, και για να πετύχει χρειάζονται φωνές που επιμένουν, αμφισβητούν τα στερεότυπα και αγωνίζονται για μια κοινωνία δίκαιη για όλους.