Γράφει η Μαίρη Ηρακλέους, Μέλος Γενικού Συμβουλίου ΠΟΓΟ, Βιολόγος – Ιδιωτικός Υπάλληλος
Οι μονογονεϊκές οικογένειες αποτελούν σήμερα ένα σημαντικό και ολοένα αυξανόμενο κομμάτι της κυπριακής κοινωνίας. Πίσω από τους αριθμούς όμως, βρίσκονται άνθρωποι – κυρίως γυναίκες – που αγωνίζονται καθημερινά να κρατήσουν όρθιο το σπίτι τους, να μεγαλώσουν παιδιά με αξιοπρέπεια και να σταθούν απέναντι σε μια κοινωνία που συχνά τις αντιμετωπίζει με καχυποψία, προκατάληψη ή απάθεια.
Η μονογονεϊκότητα στις περισσότερες περιπτώσεις δεν είναι επιλογή. Είναι αποτέλεσμα χωρισμού, εγκατάλειψης, χηρείας ή – ακόμη πιο δραματικά – απόδρασης από ένα κακοποιητικό περιβάλλον. Η γυναίκα που παίρνει την απόφαση να φύγει από ένα σπίτι όπου κυριαρχεί η βία, ψυχολογική ή σωματική, κάνει ένα τεράστιο βήμα προς την ελευθερία. Όμως η κοινωνία, αντί να την αγκαλιάσει, συχνά την αφήνει να παλεύει μόνη της με θεσμούς, προκαταλήψεις και ανισότητες.
Η ψυχολογική βία είναι αόρατη αλλά βαθιά. Είναι οι προσβολές, η απαξίωση, η απομόνωση, ο έλεγχος. Είναι ο φόβος που φωλιάζει στην καθημερινότητα. Η σωματική βία, από την άλλη, αφήνει σημάδια όχι μόνο στο σώμα αλλά και στην ψυχή – σημάδια που συχνά τα κουβαλούν και τα παιδιά. Οι μονογονείς που επιβίωσαν από την ενδοοικογενειακή βία κουβαλούν μέσα τους μια συνεχή μάχη: να ξαναχτίσουν εμπιστοσύνη, να ξανασταθούν στα πόδια τους, να προσφέρουν στα παιδιά τους ένα περιβάλλον ασφάλειας και αγάπης.
Κι όμως, όταν απευθύνονται στους θεσμούς για βοήθεια, η αντιμετώπιση πολλές φορές είναι ψυχρή, γραφειοκρατική, ή ακόμη και προκατειλημμένη. Υπάρχουν καταγγελίες ότι η αστυνομία δεν ανταποκρίνεται με την απαιτούμενη ευαισθησία ή ταχύτητα σε περιστατικά ενδοοικογενειακής βίας, ιδίως όταν προέρχονται από γείτονες ή τρίτα πρόσωπα. Οι ίδιες οι γυναίκες συχνά αποθαρρύνονται να προχωρήσουν, φοβούμενες την αδιαφορία ή την αμφισβήτηση. Και όμως, η έγκαιρη παρέμβαση θα μπορούσε να αποτρέψει τραγωδίες.
Πέρα από τη βία, οι μονογονείς έρχονται αντιμέτωποι με ένα πλέγμα διακρίσεων. Οι τράπεζες, τα κτηματομεσιτικά γραφεία, οι εργοδότες – όλοι λειτουργούν μέσα σε ένα σύστημα που προϋποθέτει το «παραδοσιακό» νοικοκυριό των δύο εισοδημάτων. Μια μητέρα μόνη, με περιορισμένο χρόνο και εισόδημα, συχνά δεν θεωρείται «ασφαλής πελάτισσα» για δάνειο ή ενοικίαση κατοικίας. Της ζητούν περισσότερες εγγυήσεις, περισσότερα χαρτιά, περισσότερες αποδείξεις ότι «αξίζει» την εμπιστοσύνη. Αυτή η θεσμική καχυποψία δεν είναι απλώς άδικη· είναι κοινωνικά βλαπτική, γιατί τιμωρεί την προσπάθεια και ενισχύει τον αποκλεισμό.
Ακόμη και στην κοινωνική ζωή, η μονογονεϊκή οικογένεια συχνά βρίσκεται στο περιθώριο. Η γειτονιά, το σχολείο, οι συγγενείς αντιμετωπίζουν με οίκτο ή σιωπηρή κριτική τη γυναίκα που «δεν τα κατάφερε». Όμως, εκείνη τα καταφέρνει κάθε μέρα: δουλεύει, μαγειρεύει, μεγαλώνει, αγαπά, θεραπεύει. Το κάνει χωρίς υποστήριξη, με δύναμη που αντλεί από την ίδια της την καρδιά. Και αυτό το θάρρος πρέπει να αναγνωριστεί ως κοινωνικό κεφάλαιο, όχι να υποτιμηθεί.
Η ΠΟΓΟ, με τη μακρά της δράση για τα δικαιώματα των γυναικών, έχει αναδείξει την ανάγκη για πολιτικές στήριξης των μονογονεϊκών οικογενειών: επαρκή επιδόματα, πρόσβαση σε στέγη, διευκολύνσεις για εργασία, αλλά και ουσιαστική προστασία από τη βία. Όμως εξίσου σημαντική είναι η αλλαγή της νοοτροπίας. Να μάθουμε να ακούμε χωρίς να κρίνουμε, να πιστεύουμε τα θύματα, να στηρίζουμε τις γυναίκες που παλεύουν να ξαναφτιάξουν τη ζωή τους.
Γιατί κάθε φορά που μια γυναίκα σώζει τον εαυτό της και τα παιδιά της από τη βία, η κοινωνία οφείλει να της απλώνει το χέρι – όχι να της το τραβάει πίσω. Κάθε φορά που ένα παιδί μεγαλώνει σε ένα σπίτι με αγάπη και ασφάλεια, ακόμα κι αν αυτό το σπίτι έχει έναν μόνο γονιό, η κοινωνία έχει κάνει ένα βήμα μπροστά προς τη δικαιοσύνη και την ανθρωπιά.
Η ενδυνάμωση των μονογονεϊκών οικογενειών δεν είναι φιλανθρωπία· είναι πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Γιατί μια κοινωνία που αφήνει μόνη τη μάνα που αντιστάθηκε στη βία, είναι μια κοινωνία που δεν έχει ακόμη καταλάβει τι σημαίνει πραγματική ελευθερία.