Γράφει η Δρ. Μαρία Παπαπολυδώρου, Ακαδημαϊκός – Εκπαιδευτικός, ΠΟΓΟ Πάφου
H δυσανάλογη έκθεση των γυναικών στη φτώχεια και στις πολλαπλές της επιπτώσεις αποτελεί μια διεθνώς αναγνωρισμένη κοινωνική πραγματικότητα. Η φτώχεια, όπως έχει τεκμηριωθεί από τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών, συνδέεται με τις έμφυλες ανισότητες στην εργασία, την πρόσβαση σε πόρους, την κοινωνική προστασία και τη λήψη αποφάσεων (UN Women, 2023). Η σχετική με αυτό το φαινόμενο έννοια της «θηλυκοποίησης της φτώχειας» (feminization of poverty) καθιερώθηκε από τη δεκαετία του 1970 (Pearce, 1978) και παραμένει επίκαιρη στις μέρες μας, καθώς παγκοσμίως οι γυναίκες συνεχίζουν να αποτελούν την πλειονότητα των ατόμων που ζουν σε συνθήκες οικονομικής και κοινωνικής στέρησης.
Διεθνείς τάσεις και στατιστικά δεδομένα
Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι αναλύσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας δείχνουν ότι σημαντικό μέρος του πληθυσμού που ζει κάτω από το όριο της ακραίας φτώχειας εντοπίζεται σε περιφέρειες, όπου οι γυναίκες αντιμετωπίζουν δομικούς αποκλεισμούς από την αγορά εργασίας και από την ιδιοκτησία πόρων (World Bank, 2023; World Bank, 2024). Ταυτόχρονα, οι γυναίκες και τα κορίτσια επηρεάζονται δυσανάλογα από κρίσεις (οικονομικές, κλιματικές, μεταναστευτικές) που αναβαθμίζουν τον κίνδυνο φτώχειας και περιορίζουν την πρόσβαση σε θεμελιώδεις υπηρεσίες (UN Women, 2023).
Οι αιτίες αυτής της ανισότητας είναι πολλαπλές. Οι γυναίκες αντιμετωπίζουν εμπόδια στην εκπαίδευση και στην πίστωση, έχουν μικρότερη πρόσβαση σε αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας, και επωμίζονται δυσανάλογα το μη αμειβόμενο έργο φροντίδας (ILO, 2022). Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας εκτιμά ότι οι γυναίκες αφιερώνουν κατά μέσο όρο 4,5 ώρες ημερησίως σε μη αμειβόμενη φροντίδα, έναντι 2 ωρών των ανδρών, γεγονός που μειώνει τις επαγγελματικές τους ευκαιρίες (ILO, 2022). Το φύλο βέβαια διασταυρώνεται με άλλους παράγοντες, όπως το μεταναστευτικό καθεστώς, τις μονογονεϊκές οικογένειες, την ηλικία και την αναπηρία, που εντείνουν τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό.
Η περίπτωση της Κύπρου
Η Κύπρος, αν και κατατάσσεται στις χώρες με υψηλό επίπεδο ανάπτυξης, παρουσιάζει σταθερά έμφυλες ανισότητες στον τομέα της φτώχειας. Σύμφωνα με τη Στατιστική Υπηρεσία Κύπρου (Cystat, 2025), το ποσοστό των γυναικών που βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού ανέρχεται σε 18,5%, έναντι 15,6% των ανδρών. Το χάσμα αυτό συνδέεται με τη χαμηλότερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας, τη μερική ή προσωρινή απασχόληση, και το έμφυλο μισθολογικό χάσμα που παραμένει γύρω στο 9–10% (Eurostat, 2024).
Ορισμένοι παράγοντες που συντείνουν στο έμφυλο χάσμα είναι η χαμηλότερη συμμετοχή γυναικών στην αγορά εργασίας, η μεγαλύτερη κατανομή σε μερική/επισφαλή απασχόληση και η επίμονη διαφορά αμοιβών και ασφαλιστικών εισφορών (Eurostat, 2025; Cystat, 2025). Ομάδες όπως οι μετανάστριες οικιακές εργαζόμενες εμφανίζουν ιδιαίτερη ευαλωτότητα, όπως δείχνουν
ποιοτικές μελέτες για την Κύπρο (Kouta et al., 2021). Η έλλειψη προσβάσιμων υπηρεσιών φροντίδας παιδιών και ηλικιωμένων επιβαρύνει τις γυναίκες και ενισχύει τον «διπλό ρόλο» τους, περιορίζοντας τη δυνατότητα πλήρους απασχόλησης. Αυτή η κατάσταση συντηρεί έναν φαύλο κύκλο: χαμηλότερα εισοδήματα, περιορισμένες ασφαλιστικές εισφορές και αυξημένο κίνδυνο φτώχειας στην τρίτη ηλικία.
Κοινωνικές επιπτώσεις
Η «θηλυκοποίηση της φτώχειας» συνεπάγεται πολλές κοινωνικές επιπτώσεις. Η μειωμένη οικονομική αυτονομία περιορίζει την ικανότητα επιλογών των γυναικών και αυξάνει την εξάρτησή τους, στοιχείο που επηρεάζει την πρόσβαση σε στέγαση, υγεία και νομική προστασία (Kabeer, 2015). Επιπλέον, υπάρχει συσχέτιση μεταξύ φτώχειας και έκθεσης σε έμφυλη βία. Διεθνείς εκθέσεις συνδέουν την οικονομική επισφάλεια με αυξημένο κίνδυνο ενδοοικογενειακής βίας και εμπορίας ανθρώπων (UNODC, 2023). Παράλληλα, η επισφάλεια και η κατακερματισμένη εργασία δυσχεραίνουν τη συλλογική οργάνωση των γυναικών, μειώνοντας τη συνδικαλιστική διεκδίκηση για ίσες αμοιβές, καλύτερους όρους εργασίας και δημόσιες υπηρεσίες φροντίδας (ITUC, 2022; ILO, 2022). Τέλος, η φτώχεια των γυναικών έχει διαγενεακές συνέπειες, αφού η έλλειψη πόρων και πρόσβασης σε ποιοτική εκπαίδευση προδιαθέτει τα παιδιά τους σε υψηλότερο κίνδυνο αποκλεισμού (OECD, 2023).
Πολιτικές προτάσεις της ΠΟΓΟ
Η ΠΟΓΟ προβάλλει ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο διεκδικήσεων με στόχο την ουσιαστική στήριξη των γυναικών και την προώθηση της ισότητας στην εργασία και την κοινωνία. Ζητά την ενίσχυση της γυναικείας απασχόλησης μέσω ασφαλών και αξιοπρεπών θέσεων εργασίας, την εφαρμογή συλλογικών συμβάσεων και της ευρωπαϊκής οδηγίας για επαρκείς μισθούς, καθώς και αύξηση του κατώτατου μισθού με δίκαιες προσαρμογές. Προτείνει την πλήρη εφαρμογή της νομοθεσίας για ίση αμοιβή, ρύθμιση των ευέλικτων μορφών απασχόλησης, αναβάθμιση των προγραμμάτων κατάρτισης και προστασία της μητρότητας και πατρότητας μέσω επαρκών αδειών και επιδομάτων. Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη αναγνώρισης της απλήρωτης οικιακής εργασίας, δημιουργίας δομών φροντίδας παιδιών και εξαρτώμενων ατόμων, καταπολέμησης της σεξουαλικής παρενόχλησης και της εμπορίας γυναικών, καθώς και βελτίωσης των κοινωνικών παροχών και μηχανισμών ισότητας. Τέλος, η ΠΟΓΟ ζητά ουσιαστικά μέτρα για την αντιμετώπιση της ακρίβειας και του αυξανόμενου κόστους ζωής.
Εν κατακλείδι, οι γυναίκες βρίσκονται σε μειονεκτική θέση ως προς την οικονομική ισότητα, την εργασία και την κοινωνική προστασία. Συνεπώς, η φτώχεια όντως φέρει «γυναικείο πρόσωπο», τόσο διεθνώς όσο και στην κυπριακή πραγματικότητα. Για την ΠΟΓΟ, η αντιμετώπιση του φαινομένου αυτού δεν είναι μόνο ζήτημα κοινωνικής πολιτικής αλλά και δημοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης, καθώς συνδέεται με το δικαίωμα όλων σε αξιοπρεπή διαβίωση, συμμετοχή και φωνή στη δημόσια σφαίρα.